Hajjiu: The 'Frequency' mural is turning into a memory lane

Nga:

Besartë Elshani

19 qershor 2026 08:00

Shpërndaje në:

Në vend të fotografive të zakonshme, ekspozita e përkthen rrëfimin në gjuhë të pazakontë vizuale. Syri bëhet pikëtakim mes të kaluarës dhe së tashmes, midis atyre që kanë bartur plagët e luftës dhe një publiku që ftohet jo vetëm të shoh, por të reflektojë mbi atë që sheh. Ashtu sikur reflekton në kornizën që mbulon secilën bebëz të syrit. “Sy më sy” është thirrje për përballje e njohje. Nëpërmjet bebëzave të të mbijetuarve të dhunës seksuale depërtohet te dhimbja, por edhe te forca, guximi dhe thyerja e heshtjes

Në muret e bardha, në qendër të secilit prej katrorëve të zinj, objektivi i fotoaparatit sjell nga bebëzat e zmadhuara, vija, ngjyra e rrathë. Por përtej gjurmëve biologjike, aty ka dëshmi e kujtime. Janë histori që për dekada kanë jetuar mes heshtjes, dhimbjes dhe përjashtimit. Është ekspozita “Sy më sy” e cila ka sjellë në publik një prej qasjeve më të ndjeshme artistike dhe memoriale ndaj plagës së dhunës seksuale gjatë luftës në Kosovë.

Në vend të fotografive të zakonshme, ekspozita e përkthen rrëfimin në gjuhë të pazakontë vizuale. Syri bëhet pikëtakim mes së kaluarës dhe së tashmes, midis atyre që kanë bartur plagët e luftës dhe një publiku që ftohet jo vetëm të shohë, por të reflektojë mbi atë që sheh. Ashtu sikur reflekton në kornizën që mbulon secilën bebëz të syrit.

Sipas konceptit kuratorial, irisi shndërrohet në metaforë të njohjes, pranimit dhe përballjes. Në hyrje të ekspozitës theksohet se ajo përfaqëson një moment të rëndësishëm në angazhimin shumëvjeçar për dokumentimin e përvojave të të mbijetuarve të dhunës seksuale, duke e trajtuar irisin si një portal kompleks që lëviz ndërmjet peizazhit të brendshëm psikologjik dhe vështrimit të jashtëm të shoqërisë.

E hapur në objektin e vjetër të Komunës së Prishtinës, në Ditën Ndërkombëtare për Eliminimin e Dhunës Seksuale në Konflikt që shënohet më 19 qershor, ekspozita është organizuar nga Qendra Kosovare për Rehabilitimin e të Mbijetuarve të Torturës dhe “Pro Peace Kosovo”.

Drejtoresha e QKRMT-së, Feride Rushiti, ka thënë se vetë emri i ekspozitës është thirrje për ballafaqim të drejtpërdrejtë me të vërtetën.

“E kemi emëruar këtë ekspozitë ‘Sy më sy’, sepse kërkojmë shpeshherë që kur duam t’i tregojmë dikujt të vërtetën i themi: më shiko në sy. Me anë të bebëzave të syve të kësaj ekspozite arrijmë ta shohim dhimbjen e personave të mbijetuar të dhunës seksuale, edhe forcën, pritjen, por edhe guximin. Nganjëherë mund ta shohim edhe dhimbjen, por edhe t’i rikujtojmë viktimat tjera që nuk janë fatkeqësisht në mesin tonë, por edhe shpresën e atyre që luftojnë për drejtësi”, është shprehur ajo.

Rushiti ka vlerësuar se ekspozita është kujtesë për dialogun e domosdoshëm ndërmjet të mbijetuarve, familjarëve dhe shoqërisë.

“Mijëra familje, për vite me radhë, kanë bashkëjetuar me traumën e të mbijetuarve. Kanë ndarë lot, heshtje, dhimbje, por e kanë mbajtur edhe peshën e stigmës bashkërisht me viktimat e dhunës seksuale. Sepse dhuna seksuale nuk e prek vetëm një njeri. Ajo prek familje të tëra dhe shpesh vazhdon të mbetet edhe te brezat që na vijnë pas”, ka thënë Rushiti.

Organizata që drejton ka plot 27 vjet ekzistencë. Përgjatë gjithë kësaj kohe, ka qenë adresë për viktimat e dhunës seksuale gjatë luftës, megjithatë, sipas Rushitit, rruga drejt shërimit dhe drejtësisë nuk ka përfunduar ende.

“Plot 27 vjet me radhë, Qendra Kosovare për Rehabilitimin e të Mbijetuarve të Torturës, ka qëndruar pranë të mbijetuarve. Ka dëgjuar histori që thyejnë zemrën, ka punuar për t’u dhënë të mbijetuarve dinjitet dhe besim, kemi parë të mbijetuar që pavarësisht traumës dhe përjashtimit, kanë gjetur guxim të vazhdojnë përpara, të kërkojnë shërim e drejtësi dhe të bëhen zëri i ndryshimit për të mbijetuarit tjerë. Megjithatë rruga drejt shërimit dhe drejtësisë nuk ka përfunduar edhe sot pas 27 vjetëve. Edhe sot, shumë të mbijetuar vazhdojnë të përballen me pasojat e traumës dhe pengesa në realizimin e të drejtave të tyre, shpesh për shkak të stigmës dhe paragjykimit që fatkeqësisht vazhdon të ekzistojë në shoqërinë tonë”, ka thënë në fund Rushiti.

Në hyrje të ekspozitës theksohet se ajo përfaqëson një moment të rëndësishëm në angazhimin shumëvjeçar për dokumentimin e përvojave të të mbijetuarve të dhunës seksuale, duke e trajtuar irisin si një portal kompleks që lëviz ndërmjet peizazhit të brendshëm psikologjik dhe vështrimit të jashtëm të shoqërisë Pranë secilit imazh, ka qëndruar edhe rrëfimi pranë irisit a portretit të personit përkatës. Ekspozita është mbështetur në historitë gojore dhe botimet “Unë dua të dëgjohem” i 2017-s, “Përtej dhimbjes, drejt guximit” i 2021-s dhe “Zëra të padëgjuar” i 2024-s. Në qendër të saj janë imazhet e irisit të grave dhe burrave të mbijetuar të dhunës seksuale gjatë luftës, familjarëve të tyre, si dhe portretet e atyre që kanë zgjedhur të flasin publikisht për përvojat e tyre.

Ushtruesja e detyrës së Presidentes, Albulena Haxhiu, ka thënë se shoqëria duhet t’i shohë të mb…