*Νικήτας Σινιόσογλου
16.06.2026 • 22:40
Κι ενώ η ζωή προστάζει ν’ αφήνουμε πίσω ασθένειες και βάσανα, η γραφή τρέφεται με πόνο. Ιδίως η νοσογραφία –η λογοτεχνία της ασθένειας– εφορμά στο πάσχον σώμα και στην ταλανισμένη ψυχή όμοια με πεινασμένο όρνιο. Ο νοσογράφος τρώει τις σάρκες του, ξεκινάει από ανηλεή αυτοπαρατήρηση. Ο πόνος γίνεται «ένας πιστός σκύλος, ένας αφοσιωμένος φύλακας, ένας πρόθυμος σύμβουλος», όπως διαβάζουμε στα «Μυστικά Δωμάτια» του Μεξικανού Λουίς Χόρχε Μπόνε. Πρόκειται για δοκίμιο περί ασθένειας, πόνου και σώματος στη λογοτεχνία, προϊόν ενός τραυματισμού της φτέρνας, ο οποίος φόρτωσε διά βίου τον συγγραφέα μ’ ένα έρμα πόνου: «Μερικές φορές, όταν μιλάμε, γνωρίζω ότι ο πόνος έχει έναν περίεργο, αρχαίο, παραισθησιογόνο τρόπο να έχει δίκιο». Η ενηλικίωση συμπίπτει με το καλωσόρισμα του πόνου.
Βιώματα
Βιωματικός ο πυρήνας και στο «Ερως και Ασθένεια» του Αμερικανού καθηγητή φιλολογίας και στοχαστή Ντέιβιντ Μόρις. Οταν η γυναίκα του διαγνώστηκε με Αλτσχάιμερ, ο Μόρις βρέθηκε στη θέση του φροντιστή, μάρτυρας από το παρακλίνιο στο λιγόστεμα του εαυτού που επιφέρει η ληστρική νόσος. Το παρακλίνιο της συζύγου τρέπεται «σε όριο, σύνορο ή μεθοριακή περιοχή όπου δύο παρακείμενοι κόσμοι αγγίζονται και ενίοτε συγκρούονται». Ο παρατηρητής βυθίζεται στην εξουθένωση και στην ατροφογραφία (νεολογισμός του Μόρις για τη συγγραφική ανηδονία). Κι όμως· γράφει ένα δυνατό βιβλίο.
Η γραφή της ασθένειας και ο αναστοχασμός της συνιστούν υποείδος του δοκιμίου. Εδώ ανήκουν οι λόγοι του περιπλανόδιου υποχόνδριου Αίλιου Αριστείδη· αλλά και το αριστουργηματικό, θραυσματικό περί άλγους έργο «Η σιωπή του σώματος» του Ιταλού φιλοσόφου Γκουίντο Τσερονέτι (Ροές 1998· διόλου τυχαίο, πόσο τον εκτιμούσε ο Εμίλ Σιοράν), το οποίο ενθέρμως συνιστώ να διαβαστεί μαζί με τα δοκίμια των Μπόνε και Μόρις.
Αντλώντας από αρχαίες και σύγχρονες πηγές, ο Μόρις προσδιορίζει ως ιατρικό έρωτα καθετί που εκτείνεται πέρα από την ιατρική επιστήμη, ενώ είναι αναγκαίο για την άσκηση της ιατρικής. Σε αντίθεση με τον κυρίαρχο ιατρικό λόγο, ο οποίος είναι εργαλειακός και πιθανολογικός (όταν δεν εκφυλίζεται σε ιατροφαρμακευτική ιδεολογία και ιατρική εξουσία), ο ιατρικός έρως αφορά το μη μετρήσιμο και μη ποσοτικό, το μη αναγώγιμο σε προγνωστικά μοντέλα, το οποίο όμως επηρεάζει την ευρωστία του ασθενούς. Περιλαμβάνει ποιότητες φιλοσοφικές, ψυχολογικές και συναισθηματικές που επιδρούν στο πάσχον σώμα, άρα συνιστούν de facto μέρος της ιατρικής πρακτικής και τέχνης.
Ο Μόρις προσδιορίζει ως ιατρικό έρωτα καθετί που εκτείνεται πέρα από την ιατρική επιστήμη, ενώ είναι αναγκαίο για την άσκηση της ιατρικής.
Εάν ο ιατρικός λόγος ανάγεται στον Ιπποκράτη –άνθρωπο του άστεως, του ορθού λόγου και της εμπειρίας, συνδεδεμένο εξαρχής με τον εγγραφισμό της γνώσης– τότε ο ιατρικός έρως μάλλον κατάγεται από τον Ασκληπιό: θεό της υπαίθρου, μορφή αισθησιακή και ονειρική, συνδεδεμένη με την προφορική παράδοση. Ο Ιπποκράτης φέρνει το σώμα στο μέτρο του ανθρώπινου λόγου· ο Ασκληπιός συμβολίζει τον άνθρωπο ως αστάθμητο ψυχικό ον. Η σχέση ιατρικού λόγου και ιατρικού έρωτα είναι συμπληρωματική· επ’ ουδενί ανταγωνιστική.
Χάρις στον ιατρικό λόγο ζούμε όλο και περισσότερα χρόνια και ο πόνος καθίσταται λιγότερο ορατός· πιο διαχειρίσιμος. Κι όμως, η διογκούμενη ιατρική γνώση απαιτεί φαντασία και ηθική δύναμη, ισχυρίζεται ο Μόρις, προκειμένου ο ασθενής ν’ αποτρέψει τη στατιστική συρρίκνωση της ύπαρξής του στο γυμνό συμβάν μιας παρατεινόμενης βιολογικής κατάστασης. Δεν αρκεί να επιβιώνει το σώμα για να φανεί κανείς στ’ αλήθεια ανώτερος από την ασθένειά του. Σκέφτομαι ότι στον «Θάλαμο αρ. 6» ο Τσέχοφ (που ήταν γιατρός) είχε φτάσει μέσα από τις ατραπούς της μυθοπλασίας στο ίδιο συμπέρασμα.
Αναπάντεχα, ο αναγνώστης του Μπόνε και του Μόρις περιπλανιέται σε εκτενή κεφάλαια για τον έρωτα. Η κλινοπάλη και το ποθοπλάνταγμα έχουν την τιμητική τους. Οπως συμβαίνει και στην «Ανατομία της Μελαγχολίας» (1621) του Ρόμπερτ Μπάρτον, έργο κορυφαίο περί ασθενείας του Δυτικού Κανόνα. Αλλά, γιατί;
DAVID B. MORRIS
Ερως και ασθένεια
μτφρ.: Γ.Ι. Μπαμπασάκης
εκδ. Παπαζήση, 2024
σελ. 392
Κοινά γνωρίσματα ασθένειας και έρωτα είναι η απώλεια ελέγχου και η απομείωση του σθένους, η αναμονή, η αποδρομή του οικείου κόσμου. Ερως και ασθένεια συνιστούν μια εξάρθρωση της κανονικότητας και ψυχοσωματική αλλοίωση, η οποία παροξύνει τις αισθήσεις. Αναμένοντας εναγωνίως, ασθενείς και ερωτευμένοι εισέρχονται σε μια κατάσταση της συνείδησης που προσεγγίζει τον θάνατο. Κάποτε αποκτούν μια νοσηρή διαύγεια που ’χει κάτι υπεράνθρωπο μέσα στην απόλυτη αδυναμία· αντίδωρο για τόσα βάσανα ταπεινό και σαρδόνιο, αν πρόκειται για τέτοιο…
Σε κάθε περίπτωση, η φωνή του ασθενούς συνιστά δημιουργία αφηγηματική. Για τον Μόρις και τον Μπόνε, σημασία δεν έχει τι λένε οι ιστορίες· όσο τι κάνουν, πώς μεταμορφώνουν το πάσχον υποκείμενο.
Τελετουργία
Η αφήγηση είναι κατάλοιπο αρχαίων τελετουργιών, οι οποίες συνέδεαν τους ανθρώπους με μια κοινή μοίρα. Για παράδειγμα, ο Μόρις αφηγείται την περίπτωση ενός άντρα, ο οποίος ξύπνησε παράλυτος…
Read the full article at Kathimerini →
GR