Is architecture going to save the planet, Mr. Barber?

Φόρτωση Text-to-Speech...

Το 2003, ο Ντάνιελ Μπάρμπερ, καθηγητής Ιστορίας και Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής στο TU Eindhoven στην Ολλανδία, ξεκινούσε την έρευνά του στην περιβαλλοντική ιστορία της αρχιτεκτονικής – το πεδίο τότε έμοιαζε ανεξερεύνητο. Είκοσι τρία χρόνια μετά, η συζήτηση για την κλιματική κρίση βρίσκεται στο επίκεντρο, φέρνοντας στο φως τις βαθιές ανισότητες. Όπως έδειξε η εγκατάστασή του Terms and Conditions στην Μπιενάλε Βενετίας (2025), ο κλιματισμός δημιουργεί έναν καταστροφικό κύκλο: δροσίζει τον εσωτερικό μας χώρο, αλλά υπερθερμαίνει τον πλανήτη. Από τη Δήλο, όπου η άνοδος της στάθμης της θάλασσας απειλεί πλέον άμεσα τα αρχαία μνημεία, μέχρι τις αστικές μητροπόλεις, η κρίση δοκιμάζει και την Ελλάδα. Με αφορμή την πρόσφατη συμμετοχή του στο Alpha Mission Delos (World Human Forum), συζητάμε με τον καθηγητή για το πώς η «απόλυτη άνεση» τροφοδοτεί την κλιματική ανισότητα και γιατί η σωτηρία των πόλεων, όπως η Αθήνα, δεν κρύβεται στην «πράσινη τεχνολογία», αλλά σε έναν ριζικό πολιτισμικό μετασχηματισμό.

Πώς ήταν η επίσκεψή σας στη Δήλο;

Η Δήλος μοιάζει ταυτόχρονα αρχαία και εκτός χρόνου· να περπατάς ανάμεσα στα ερείπια και να σκέφτεσαι τις ζωές και τις φιλοδοξίες που μεταμόρφωσαν τον κόσμο έκτοτε, αλλά και πώς πρέπει να τον μεταμορφώσουμε ξανά εμείς σήμερα. Μάλιστα, σε συνεργασία με το World Human Forum, ξεκινάμε τις συζητήσεις για την τρίτη Διακήρυξη της Δήλου, έναν αναστοχασμό για το πού βρισκόμαστε σήμερα σε σχέση με την πρώτη διακήρυξη του 1963.

Γιατί η επιστήμη και η «πράσινη τεχνολογία» αποτυγχάνουν να φέρουν την πραγματική αλλαγή;

Η κλιματική κρίση αφορά τον πολιτισμό και τις συνήθειές μας, όχι μόνο την τεχνολογία. Μέχρι σήμερα, η δράση για το κλίμα βασίστηκε στην καθησυχαστική ψευδαίσθηση ότι η τεχνολογία θα λύσει το πρόβλημα, χωρίς να χρειαστεί να αλλάξει τίποτα στην καθημερινότητά μας. Αυτό δεν ισχύει. Δεν χρειαζόμαστε απλώς πιο αποδοτικά μηχανήματα, αλλά νέους τρόπους ζωής και αξίες ευθυγραμμισμένες με την ευθραυστότητα των οικοσυστημάτων. Η αρχιτεκτονική μπορεί να βοηθήσει, όχι προσφέροντας έναν «πράσινο» διακόπτη, αλλά αλλάζοντας τις καθημερινές μας πρακτικές: τη σχέση μας με τον ήλιο, τον άνεμο, την άνεση και τη δυσφορία. Στα τέλη της δεκαετίας του ’60, η θεωρία της «Γης ως διαστημόπλοιου» μας θύμισε ότι ζούμε σε ένα κλειστό σύστημα όπου κάθε πράξη μας επηρεάζει το σύνολο. Αυτό δεν αφορά μόνο την επιταγή για επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση, αλλά το να αναγνωρίσουμε ότι η κλιματική κρίση συμβαίνει τώρα. Οτιδήποτε κάνω έχει σημασία: το να οδηγώ ή να κάνω ποδήλατο, το να πετάω με αεροπλάνο ή να παίρνω το τρένο.

Μπορούμε να βγούμε από την κλιματική κρίση απλώς χτίζοντας «πράσινα κτίρια» ή πρέπει να σταματήσουμε να εξισώνουμε την πρόοδο με τη συνεχή κατασκευή;

Η πρόοδος και η σχεδιαστική ευφυΐα σήμερα δεν αφορούν πλέον τις εμβληματικές μορφές, αλλά την επαναχρησιμοποίηση του ήδη υπάρχοντος δομημένου ιστού. Όταν κατεδαφίζουμε ένα παλιό κτίριο για να χτίσουμε ένα νέο «πράσινο», πετάμε στα σκουπίδια όλο τον «εμπεριεχόμενο άνθρακα», δηλαδή την ενέργεια που δαπανήθηκε κάποτε για να παραχθούν τα υλικά του. Μέσω της προσεκτικής ανακαίνισης, αυτός ο άνθρακας παραμένει εγκλωβισμένος εκεί. Αυτό επιτυγχάνεται με παθητικό αερισμό, ηλιακή σκίαση και αυξημένη μόνωση, αντί για βαριά μηχανικά συστήματα ψύξης και θέρμανσης. Η εστίαση μετατοπίζεται από τον αρχιτέκτονα ως «αριστοτεχνικό δημιουργό μορφής» στην κοινωνική αξία και την κλιματική ισότητα.

«Δεν χρειαζόμαστε απλώς πιο αποδοτικά μηχανήματα, αλλά νέους τρόπους ζωής και αξίες ευθυγραμμισμένες με την ευθραυστότητα των οικοσυστημάτων».

Πώς μπορεί ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός να καλλιεργήσει μια νέα οικολογική συνείδηση;

Σκεφτείτε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου, περιτριγυρισμένο από γυαλί, χωρίς παράθυρα που ανοίγουν, πλήρως εξαρτημένο από το σύστημα HVAC που διοχετεύει θερμαινόμενο ή ψυχόμενο αέρα. Μέσα στο δωμάτιο όλα είναι ρυθμισμένα, δροσερά και άνετα για μένα, απομονωμένα από τον έξω κόσμο. Όμως, η αποβαλλόμενη θερμότητα από το κλιματιστικό μου υπερθερμαίνει την πόλη. Νιώθω άνετα χάρη στα δεινά των άλλων, που βιώνουν το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας ή μια πλημμύρα. Όπως το έθεσε ο αρχιτέκτονας Ρίτσαρντ Νόιτρα το 1947: «Υπήρχε πάντα μια απερίσκεπτη άνεση στον κόσμο, βασισμένη στους κόπους κάποιου άλλου». Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι κάθε φορά που πατάμε το ON, πυροδοτούμε μια αλυσίδα εκπομπών και ταλαιπωρίας για κάποιον άλλον.

Τι μπορεί να μας διδάξει σήμερα η παραδοσιακή αρχιτεκτονική, όπως τα πέτρινα σπίτια των Κυκλάδων;

Ένα σημαντικό μάθημα από τα πέτρινα σπίτια είναι η θερμική αδράνεια, οι παχείς τοίχοι που απορροφούν τη ζέστη την ημέρα και την απελευθερώνουν τη νύχτα. Γενικότερα, η ζωή πριν από τον κλιματισμό, στην αρχαία Ελλάδα ή στο Σικάγο του 19ου αιώνα, διαμορφωνόταν γύρω από πολιτισμικές πρακτικές και κοινωνικές συνήθειες που ανταποκρίνονταν στις κλιματικές διακυμάνσεις. Η πρόσοψη του κτιρίου ήταν μια γέφυρα για να επικοινωνείς με τη ζωή έξω, όχι ένα σφραγισμένο σύνορο. Επιπλέον, η ζωή σε ένα διαρκώς κλιματιζόμενο π…