"He's a threat". A clear view of the president's project

Prawa autorskie: Fot. Rafał Szczepankowski / Agencja Wyborcza.pl Fot. Rafał Szczepank...

17 czerwca 2026

Chodzi o projekt ustawy prezydenta Nawrockiego betonujący zmiany PiS w sądach. Projekt zakłada, że sędziowie mieliby odpowiadać karnie i finansowo za treść swoich orzeczeń, podważających te zmiany.

Komisja Wenecka, ekspercki organ Rady Europy, ostro skrytykowała projekt „ustawy kagańcowej 2.0” ogłoszony w lutym przez prezydenta Karola Nawrockiego. Według prezydenta ma być odpowiedzią na kryzys ustrojowy w sądach, m.in. zakazuje sędziom kwestionowanie zmian w sądownictwie wprowadzonych za rządów PiS, w tym zakazuje oceny niezawisłości neosędziów. Zakłada, że sędziowie mogą iść do więzienia nawet na dziesięć lat za wydawane orzeczenia.

O opinię do Komisji Weneckiej wystąpił marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty.

Opinia jest niezwykle krytyczna. Według Komisji Weneckiej proponowane przepisy są niezgodne z polskim porządkiem konstytucyjnym oraz z europejskimi standardami prawnymi i zobowiązaniami międzynarodowymi Polski. Dlatego Komisja Wenecka stanowczo zaleca nieuchwalanie tych przepisów.

Opinię opracowali:

Richard Barret (Irlandia) – członek Komisji Weneckiej, adwokat, urzędnik państwowy

Martin Kuijer (Holandia) – członek Komisji Weneckiej, sędzia Sądu Najwyższego Holandii, profesor prawa

Angelika Nussberger (Niemcy) – członkini Komisji Weneckiej, była sędzia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, profesor prawa konstytucyjnego

Kaarlo Tuori (Finlandia) – honorowy przewodniczący Komisji Weneckiej, profesor prawa, emerytowany profesor Uniwersytetu w Helsinkach i członek Fińskiej Akademii Nauk

Gerhard Reissner (Austria) – ekspert w Dyrekcji Generalnej ds. Sprawiedliwości i Praw Człowieka Rady Europy, przez wiele lat był wiceprezesem Austriackiego Stowarzyszenia Sędziów oraz przewodniczącym Europejskiej Rady Konsultacyjnej Sędziów (CCJE).

Komisja Wenecka wyraża zaniepokojenie, że trwający w Polsce konflikt między spolaryzowanymi siłami politycznymi prowadzi do sytuacji, w której

prawo obywateli do skutecznego dostępu do sądu przestaje być w pełni gwarantowane.

Podkreśla, że jest to tak poważne zagrożenie dla praworządności, iż konieczne jest znalezienie sposobu wyjścia z obecnego impasu. Jednocześnie Komisja jednoznacznie stwierdza, że projekt prezydencki nie stanowi rozwiązania tego problemu. Przeciwnie – Polska potrzebuje konstruktywnego dialogu i współpracy między najważniejszymi instytucjami państwa.

Przyjrzyjmy się bliżej, czego sędziom sądów powszechnych i Trybunału Konstytucyjnego chce zakazać prezydent Nawrocki i jak to ocenia Komisja Wenecka.

Artykuł 5 projektu ustawy Karola Nawrockiego zakazuje sędziom i asesorom:

kwestionowania przepisów regulujących ustrój sądów i Trybunałów,

kwestionowanie procedury powołania sędziego lub mianowania asesora sądowego,

kwestionowanie istnienia konstytucyjnych organów państwa, podważania ich kompetencji i umocowania,

kwestionowania, podważania istnienia lub skuteczności orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego,

oceny skuteczności, pomijania lub kwestionowania uchwał Krajowej Rady Sądownictwa.

Komisja Wenecka ocenia, że takie przepisy ograniczałyby kompetencje sędziów do rozpoznawania określonych kwestii prawnych, nawet jeśli kwestie te są kluczowe dla rozstrzygnięcia sprawy. Przyjmując takie przepisy, ustawodawca chciałby z góry wyłączyć możliwość badania przez sądy niektórych zagadnień.

Po drugie, takie ograniczenie prowadziłoby do sytuacji, w której niektóre

działania władzy wykonawczej i administracji byłyby praktycznie wyłączone spod kontroli sądowej.

Komisja Wenecka podkreśla, że jest to problematyczne z punktu widzenia zasady państwa prawa, ponieważ jednym z jej podstawowych elementów jest możliwość poddania działań władz publicznych niezależnej kontroli sądowej.

Po trzecie, autorzy wskazują, że ograniczenia te naruszają prawo jednostki do rzetelnego procesu sądowego i nie są zgodne z art. 45 Konstytucji RP oraz z art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, który gwarantuje prawo do sądu. W szczególności wątpliwe jest, czy tak daleko idące ograniczenia służą uzasadnionemu celowi i czy są proporcjonalne.

W konsekwencji przepisy te mogą być niezgodne także z prawem do skutecznego środka prawnego, ponieważ zawężają zakres kontroli sądowej i osłabiają zdolność sądów do pełnienia jednej z ich podstawowych funkcji: kontrolowania, czy władza ustawodawcza i wykonawcza nie przekraczają swoich kompetencji.

Komisja Wenecka podkreśla też, że proponowane przepisy rodzą również systemowe wątpliwości konstytucyjne, ponieważ

mogą naruszać równowagę władz i osłabiać rolę sądownictwa jako niezależnego strażnika konstytucji i praworządności.

Komisja Wenecka zwraca też uwagę, że proponowane przez Prezydenta przepisy obejmują również sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

Oznaczałoby to, że Trybunał nie mógłby badać konstytucyjności ustaw regulujących ustrój sądów i trybunałów, procedury powoływania sędziów czy też istnienie i kompetencje organów konstytucyjnych. Innymi słowy,…